αποθήκευση οργανικού άνθρακα
ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΟΘΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΑΑΤ ΣΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΡΟΤΕΣ

Οικονομικά κίνητρα για αποθήκευση
οργανικού άνθρακα στα εδάφη

 

  • Κατά τα πρότυπα του αγροπεριβαλλοντικού προγράμματος της «μείωσης νιτρορύπανσης»

Δρ Θόδ. Καρυώτη, Γεωπόνου - Εδαφολόγου

 

 

 

Του Δρα Θόδ. Καρυώτη*, Γεωπόνου – Εδαφολόγου

 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει το ρόλο των εδαφών στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Τα εδάφη της Ευρώπης αποτελούν τεράστια αποθήκη άνθρακα, σε ποσότητες που φθάνουν τα 75 δισ. τόνους. Η αποθήκευση πραγματοποιείται με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης κατά την οποία οι καλλιέργειες χρησιμοποιούν το ηλιακό φως για να μετατρέψουν το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας σε υδατάνθρακες, ενώ παράλληλα παράγουν οξυγόνο. Τα εδάφη συσσωρεύουν άνθρακα, ενώ παράλληλα τα καλλιεργούμενα εδάφη, εκπέμπουν προς την ατμόσφαιρα σημαντικές ποσότητες άνθρακα ετησίως. Η έκθεση επισημαίνει ότι η βελτίωση των γεωργικών πρακτικών μπορεί να μειώσει τις εκπομπές διοξειδίου άνθρακα προς την ατμόσφαιρα, ενώ είναι δυνατή η δέσμευση άνθρακα στη βιοµάζα των καλλιεργειών που κυμαίνεται 50-100 εκατομμύρια τόνους σε ετήσια βάση.

Η κλιματική αλλαγή είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας και προέρχεται κυρίως από τη βιομηχανία, τα καυσαέρια των αυτοκινήτων, λιπάσματα, αλλαγή χρήσεων γης κ.λ.π. Για το μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων της αλλαγής του κλίματος, έχει αναγνωρισθεί ο θετικός ρόλος των δασών, επειδή απορροφούν αρκετό από το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας. Όμως, αρκετές περιοχές του πλανήτη, απειλούνται από εκχέρσωση για να δημιουργηθεί καλλιεργήσιμη έκταση, προκειμένου να αυξηθεί η παραγωγή κυρίως σε προϊόντα που προορίζονται για διατροφή. Εκτός από τα δάση, σημαντικό ρόλο παίζουν και τα καλλιεργούμενα εδάφη που αποθηκεύουν εξίσου πολύ διοξείδιο του άνθρακα σε μορφή οργανικής ουσίας. Όλες οι καλλιέργειες  απορροφούν, μέσω της φωτοσύνθεσης, διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα για να δημιουργήσουν τη δική τους  βιομάζα.

 

Οι δασικές περιοχές μετριάζουν τις αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής με την απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα

 

Γιατί να μη θεωρούνται και τα εδάφη ότι συμβάλουν στα μέτρα κατά της κλιματικής αλλαγής; Να τονισθεί, ότι η αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα σε μορφή οργανικής ουσίας, αυξάνει σημαντικά τη γονιμότητα του εδάφους. Δηλαδή ο θετικός ρόλος των εδαφών  είναι διπλός. Η μείωση του οργανικού άνθρακα στο έδαφος λόγω κακής  διαχείρισής του καθώς και η εφαρμογή ορισμένων καλλιεργητικών πρακτικών μπορεί να προκαλέσει μείωση της ποιότητας του εδάφους και πιθανόν να οδηγήσει σε μεγαλύτερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα (Lal, 2004). Αντίθετα, η κατάλληλη χρήση της γης και η ορθολογική διαχείριση του εδάφους συνήθως οδηγεί σε αύξηση του οργανικού άνθρακα και στη βελτίωση της ποιότητας του εδάφους που μπορεί να μετριάσει την αύξηση του ατμοσφαιρικού διοξειδίου.

Όταν η διαχείριση των εδαφών γίνεται με βιώσιμο τρόπο, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής με την αποθήκευση άνθρακα (δέσμευση) και τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα. Αντίθετα, εάν καλλιεργούνται μέσω μη βιώσιμων γεωργικών πρακτικών, ο άνθρακας του εδάφους μπορεί να απελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα με τη μορφή διοξειδίου, που μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή του κλίματος. Η μετατροπή των λιβαδιών και δασικών εκτάσεων σε καλλιεργήσιμες, ειδικά τον εικοστό αιώνα έχει οδηγήσει σε ιστορικές απώλειες εδαφικού άνθρακα, σε  παγκόσμιο επίπεδο. Η συνεχής και εντατική καλλιέργεια συνήθως οδηγεί στη μείωση της οργανικής ουσίας των εδαφών.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που δημοσιεύθηκαν το 2009, οι εκπομπές από τα καλλιεργούμενα εδάφη της Ευρωπαϊκής  Ένωσης σε διοξείδιο του άνθρακα υπολογίσθηκαν περίπου 45 κιλά στο στρέμμα. Πάντως, η σχετική έκθεση αναφέρει ότι η μεγαλύτερη ποσότητα οφείλεται στην αλλαγή χρήση γης. Επίσης, οι εκπομπές από τη γεωργία που αντιπροσώπευαν το 8,68% των συνολικών εκπομπών το 2015 χωρίς να έχει ληφθεί υπόψη η αλλαγή χρήση γης (πρόσφατη έκθεση του ΥΠΕΚΑ) μειώθηκαν κατά 17,9% περίπου σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Κυρίως οφείλεται στη μείωση των εκπομπών υποξειδίου του αζώτου από γεωργικά εδάφη λόγω της μειωμένης χρήσης συνθετικών αζωτούχων λιπασμάτων. Να τονισθεί ότι η μείωση της χρήσης συνθετικών αζωτούχων λιπασμάτων οφείλεται στην αύξηση της βιολογικής γεωργίας, στην υψηλή τιμή των λιπασμάτων και στην επίδραση των πρωτοβουλιών για την προώθηση ορθών πρακτικών στη χρήση λιπασμάτων.

Να τονισθεί ότι η δέσμευση του εδαφικού οργανικού άνθρακα είναι μια σημαντική διεργασία για τη βελτίωση της ποιότητας των εδαφικών πόρων, η οποία μπορεί να επιδράσει στη μείωση του κινδύνου διάβρωσης, ευτροφισμού, ρύπανσης των νερών. Η διατήρηση αποθεμάτων άνθρακα στα εδαφικά συστήματα είναι ένα σημαντικό βήμα για την αποκατάσταση υποβαθμισμένων εδαφών, την αύξηση της γονιμότητας, τη μείωση του κινδύνου διάβρωσης και των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

 

Πειράματα για την αύξηση της οργανικής ουσίας σε ορεινή περιοχή της Δυτικής Θεσσαλίας

 

Το σόργο θεωρείται μια από τις καλλιέργειες που παράγουν μεγάλη ποσότητα βιομάζας

 

Πάντως, δεν υπάρχουν συστηματικές μελέτες  για τα κράτη μέλη,  στα παραπάνω θέματα. Μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Ιταλία απέδειξε ότι οι πρακτικές εφαρμογής της Ορθής Αγροτικής και Περιβαλλοντικής Πρακτικής έχουν οδηγήσει σε συνολική συσσώρευση άνθρακα κατά 17% μέσω της αποφυγής της διάβρωσης του εδάφους.

Το ποσοστό της οργανικής ουσίας των περισσότερων Ελληνικών εδαφών κυμαίνεται μεταξύ 1 -2.5%. Τα οργανικά υπολείμματα που προστίθενται στο έδαφος, παίζουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της περιεκτικότητας της ατμόσφαιρας σε διοξείδιο του άνθρακα. Αδημοσίευτα στοιχεία  ινστιτούτων του ΕΛΓΟ, Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών κ.λ.π. που αφορούν τα καλλιεργούμενα εδάφη από τις πεδινές και ημιορεινές περιοχές της Θεσσαλίας, δείχνουν ότι μεγάλο ποσοστό περιέχει χαμηλή περιεκτικότητα σε άνθρακα και προκειμένου να αυξηθεί πρέπει να εφαρμοσθούν συγκεκριμένες γεωργικές πρακτικές.

Ποσοστό 59.2% από τα καλλιεργούμενα εδάφη (βάθος 0-30 εκατοστά) της Θεσσαλίας θεωρούνται φτωχά σε οργανικό άνθρακα με περιεκτικότητα μικρότερη από 1.0%, ενώ μέτρια περιεκτικότητα, δηλαδή  1-2%  παρατηρήθηκε στο 40.4%  των καλλιεργουμένων εδαφών. Μόνον το 0.4% των εδαφών είναι σχετικά πλούσιο σε οργανικό άνθρακα.

περιεκτικότητα οργανικούΠεριεκτικότητα οργανικού άνθρακα στους επιφανειακούς ορίζοντες, στα καλλιεργούμενα πεδινά και ημιορεινά εδάφη της Θεσσαλίας

 

σπορά καλαμποκιούΑπ’ ευθείας σπορά καλαμποκιού χωρίς προηγούμενη κατεργασία εδάφους  

Σύμφωνα με τις απαιτήσεις της ΚΑΠ, τα κράτη μέλη είναι υποχρεωμένα να διατηρούν την οργανική ουσία του εδάφους σε ανεκτά επίπεδα ώστε να διασφαλίζεται η γονιμότητα των καλλιεργουμένων εδαφών. Η εφαρμογή Ορθής Αγροτικής και Περιβαλλοντικής Πρακτικής περιλαμβάνει και τη διατήρηση ή/και αύξηση της οργανικής ουσίας στα εδάφη (χλωρή λίπανση, ενσωμάτωση καλαμιάς κ.ά.). Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίσουν πρότυπα που να είναι προσαρμοσμένα στις ιδιαίτερες συνθήκες της κάθε περιοχής.

Αδημοσίευτα στοιχεία για την αποθήκευση οργανικού άνθρακα στα καλλιεργούμενα Ελληνικά εδάφη έδειξαν ότι η συνολική ποσότητα που είναι δεσμευμένη σε βάθος 0-30 εκατοστά ξεπερνά τους 171.3 εκατομμύρια τόνους, ενώ η αντίστοιχη ποσότητα για το βάθος 30-60 εκατοστά βρέθηκε περίπου 120.5 εκατομμύρια τόνους (Καρυώτης και συνεργάτες).

Είναι απορίας άξιον γιατί το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων δεν έχει εγκαταστήσει ένα πυκνό και αξιόπιστο δίκτυο για την παρακολούθηση του οργανικού άνθρακα στα καλλιεργούμενα εδάφη. Το Eυρωπαϊκό Κέντρο Εδαφολογικών Στοιχείων το οποίο συνέταξε τo χάρτη με τον οργανικό άνθρακα για τα εδάφη της Ελλάδας, στηρίχθηκε σε μικρό αριθμό θέσεων παρατήρησης (Eυρωπαϊκή Επιτροπή, 2010), με αποτέλεσμα να αμφισβητείται σοβαρά η αξιοπιστία του. Επιπλέον, δεν γίνεται συστηματική παρακολούθηση για τη μεταβολή της περιεκτικότητας του οργανικού άνθρακα στα σημεία δειγματοληψίας!!!  

Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, πρέπει να δώσει οικονομικά κίνητρα ώστε να ενθαρρύνει τους αγρότες προκειμένου να εφαρμόσουν γεωργικές πρακτικές οι οποίες θα συμβάλουν στην αύξηση της οργανικής ουσίας στα καλλιεργούμενα εδάφη και στον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Η εφαρμογή του Προγράμματος μείωσης της Νιτρορύπανσης το οποίο ξεκινάει σύντομα, περιλαμβάνει πρακτικές που μπορούν να αυξήσουν την οργανική ουσία στα καλλιεργούμενα εδάφη (π.χ. χλωρή λίπανση, αμειψισπορά, αγρανάπαυση), όμως πρόκειται για  Πρόγραμμα που έχει διαφορετικούς στόχους. 

Τα αγρο περιβαλλοντικά Προγράμματα δεν πρέπει να θεωρούνται μόνον ως ευκαιρία ενίσχυσης του αγροτικού εισοδήματος. Φυσικά πρέπει να υπάρχουν ενισχύσεις, λόγω αυξημένου κόστους εφαρμογής των αγροτικών πρακτικών, αυξημένου χρόνου απασχόλησης, ή πιθανής απώλειας του εισοδήματος. 

 

*Ο κ. Θόδ. Καρυώτης, υπηρέτησε στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες

 

Posted in Αγροτική Έκφραση, Επικαιρότητα.